Wanneer ontstaat dissociatie?

Fundamenteel wanneer het brein overladen wordt met informatie en die informatie niet kan matchen met zijn verwachting en er dus geen betekenis meer aan kan geven. De informatie is in eerste instantie emotioneel, maar ook fysisch en cognitief. Wanneer een persoon van wie je het helemaal niet verwacht (ouder, broer of zus, leerkracht, arts, … in meer dan 90% van de gevallen gebeurt sexueel misbruik in bekende situaties), je plots of meermaals aanrandt of verkracht ontstaat er zoveel verwarring, pijn en angst en shock dat de informatie je overspoelt. We hebben een aangeboren zoek/verwachtingssysteem dat ons drijft om hechting, plezier, comfort te zoeken. Jaak Panksepp ziet SEEKING als een primordiale basis emotie en dat is ook de basis waar we mee werken in therapie. Dat zoeksysteem wordt als dusdanig gedreven door de verwachting naar iets goeds, positiefs, warm, zacht, vervullend, …. Wanneer die verwachting doorbroken wordt met pijn, afkeer, walging, schrik, geweld, … ontstaat een zodanig grote verwarring dat je geen coherente zin meer kunt geven aan de informatie van wat je overkomt. De informatie wordt gefragmenteerd en ook zo gefragmenteerd als flarden sensaties, kleuren, geuren, emoties, … opgeslagen in je systeem. Je houdt er geen nette overzichtelijke chronologische verhalende herinnering aan over. Dissociatie gaat over extreme verwarring en het gevoel overweldigd en verloren te zijn.

Om het met een plastisch voorbeeld uit te drukken, ga maar na wanneer je een klein auto ongevalletje hebt en plots het onverwachte geluid hoort van je spiegel die ergens tegen aan botst en breekt. Het geluid, de sensatie van de kleine hapering, het onverwachte, niet meteen weten wat er gebeurt. Of zelfs de verrassing van uitglijden en vallen. Ga maar na, wat er met je gebeurt wanneer het veel heftiger is, een klap tegen je hoofd, een seksuele handeling die opgedrongen wordt en vooral wanneer dat onvoorspelbaar, steeds dreigend aanwezig is maar je weet niet wanneer het gaat gebeuren. Zoals iemand die een ballon achter je houdt en zegt dat die gaat laten ploffen maar het uiteindelijk nooit doet. De dreiging die voortdurend aanwezig is, is voldoende om je zoeksysteem helemaal te ontregelen en zelfs op te geven. Geen verlangens meer te hebben uiteindelijk.

Dissociatie kan zich op verschillende manieren uiten.

Grotendeels maken we het onderscheid tussen onderstaande vormen, ze overlappen elkaar, komen samen voor en er kunnen ook specifieke andere vormen bestaan zoals de dissociatieve fugue maar die komen minder vaak voor.

• Depersonalisatie: Het gevoel los te staan van je eigen lichaam of emoties alsof je vanuit buiten jezelf naar jezelf kijkt. Dat hoeft niet alleen letterlijk te zijn, heel vaak zien we het onder de vorm van over je traumas te kunnen praten alsof er geen emoties zijn. Dit is mij niet overkomen.

• Derealisatie: Plots verandert de helderheid van je blik. Je zicht verengt, alles wordt flou, vager, je krijgt een zweverig of drijvend gevoel. Er is een “eye block”, je laat maar een deel van de informatie binnen, je vervormt ze een beetje, maakt ze wazig. Vaak voorafgegaan door een gevoel van zwaarte, vermoeidheid. Brainfog wordt het ook genoemd. Alsof je je door een dikke brei heen moet bewegen. Alles is lastig, vermoeiend. Bepaalde lichaamsdelen kunnen plots groot en opgezwollen voelen, handen als ballonnen, lippen die tintelen. Soms voorafgegaan door een ijzige kou ergens in je lichaam. Je kan het gevoel hebben dat je externe omgeving, de wereld of andere mensen, of je eigen leven onwerkelijk zijn. Wanneer je je verhaal vertelt, is het alsof het zelfs niet echt gebeurd is, of in een andere realiteit. Dit is mij niet echt overkomen.

• Dissociatieve amnesie: Je hebt geen toegang meer tot herinneringen uit het verleden. Er kunnen zeer ingrijpende gebeurtenissen geweest zijn waar je gewoonweg niks meer van weet. Dit gaat veel verder gaat dan normale vergeetachtigheid. Het is gewoonweg een gat, het bestaat niet. Ik weet zelfs niet of mij iets overkomen is.

• Identiteitsverwarring: Er ontstaat een verwarring of verlies van persoonlijke identiteit. Je moet je hele verleden omdenken, je hebt in een verhaal geloofd dus ook “jij” bent een verhaal dan misschien. Als mij iets overkomen is en ik weet het helemaal niet meer, wie ben ik dan? Soms kan je zo reageren en soms helemaal anders, je reacties zijn niet logisch. Soms kan je heel koud en hard zijn, super functioneren en daarnaast kan je een emotioneel wrak zijn, overgevoelig, helemaal niks onder controle hebben. de klik tussen de verschillende emotionele toestanden kan heel plots gebeuren. Wie ben ik nu?

• Dissociatieve identiteitsstoornis (DID): Intrusieve stemmen of de aanwezigheid van twee of meer verschillende persoonlijkheidstoestanden of ‘alters’ die herhaaldelijk de controle over je gedrag overnemen, waarvan je je in meerdere of mindere mate bewust bent. Er kunnen nieuwe kleren in de kast verschijnen van waar je geen weet hebt. Dingen gaan van de rekening en je herinnert je niks van of je dat ooit kocht. Eten kan verdwijnen zonder dat je er erg in hebt. Plots kan je wondes hebben op je lichaam waarvan je geen idee hebt hoe je die opdeed. Ik heb geen weet van bepaalde reacties meer. Anderen weten dingen over mij die ik zelf niet meer weet.

• Somatisatie: het optreden van bepaalde lichaamssymptomen en pijn met of zonder medische uitleg zien we als een vorm van dissociatie. Wanneer de emoties niet behapbaar zijn, uiten ze zich als pijn. In de extreemste vorm hebben we het hier over functioneel neurologische stoornissen, verlammende lichamelijke symptomen zonder medische oorzaak. Soms zijn het onbewuste, moeilijk of moeilijk controleerbare bewegingen, soms volledige verlamming. In minder extreme gevallen, zien we bvb misselijkheid als een vorm van emotie die niet voelbaar is omdat ze nog ongedifferentieerd is of een herinnering aan paniek van niet te kunnen ademen omdat er iets in de weg zit.

• Dissociatieve woede: soms kan één bepaalde emotie zich loskoppelen, meestal de woede die je in je standaard persoonlijkheid/staat niet kan verdragen of toelaten. Er ontstaat een intense, plotsklaps uitbarsting van razernij of agressie tijdens een dissociatieve toestand. Je bent dan volledig gedisconnecteerd van wie je echt bent, je normale gedachten, gevoelens, herinneringen en identiteit. Je voelt je een externe observator van het gewelddadige gedrag of de vijandigheid die je op dat moment voelt. Je kan het achteraf ook niet meer beseffen of herinneren. De woede is ook volledig disproportioneel met de trigger die het uitlokte, alsof die volledig uit het niks opduikt als een overlevingsmechanisme eerder dan een bewuste keuze. Erna kan je heel veel schuld, diepe schaamte, verwarring en diepe vermoeidheid voelen.

Het is enerzijds een normaal neurofysiologisch process dat bij iedereen optreedt wanneer het lichaam overspoeld wordt door Vlucht en Vecht hormonen (lichaamseigen endocannabidoïden). De vagale reflex treedt dan automatisch in en zorgt ervoor dat hartritme en bloeddruk terug naar beneden gaan dankzij de meer verdovende lichaamseigen opioïden. Er gebeurt veel meer in het brein, maar als we het in de grote lijnen simpel houden, is dit wat er gebeurt bij overweldigende gebeurtenissen, voor iedereen.

Het kan goed voelen alsof je eindelijk een gevoel van diepe rust kent. Het kan een aantrekkelijk gevoel zijn, zeker als er vroegkinderlijk weinig “containment” was, weinig co-regulatie, is dit een weg die je lichaam al vroeg gekozen heeft en een pad dat stevig bewandeld is. Jouw beleving van rust kan puur dit gevoel zijn, er is verwarring met “normale” rust, de ventraal-vagale toestand die iets meer geactiveerd is, waar spel en plezier mogelijk zijn.